Dit is algemene informatie, geen juridisch advies
Het auteursrecht verschilt per land en hangt af van de specifieke situatie. Deze gids legt de basisprincipes uit, zodat je weet waar je op moet letten. Ben je van plan een GIF te gebruiken voor iets belangrijks of commercieels en twijfel je? Vraag dan advies aan een jurist of neem contact op met de rechthebbende.
Twee niveaus van rechten
Wanneer je een GIF gebruikt, spelen er twee dingen mee. Ten eerste de inhoud: de filmscène, de tekenfilm, de foto of het kunstwerk dat de GIF toont. De meeste reactie-GIFs die mensen delen, zijn korte fragmenten uit films, tv-programma's, sportwedstrijden en games. De filmstudio's of omroepen bezitten het auteursrecht op het origineel. Ten tweede de GIF zelf. Iemand heeft het fragment gekozen, bijgesneden, er misschien tekst aan toegevoegd en kan ook rechten op dat werk hebben. Het bestandsformaat maakt hierbij niet uit. De regel die telt is wie het materiaal heeft gemaakt en onder welke voorwaarden het is gedeeld.
Er kunnen bovendien nog andere rechten gelden. Een GIF waarop een herkenbaar persoon te zien is, kan privacy- of portretrechtkwesties oproepen, vooral als je deze gebruikt in advertenties. Een logo of personage kan beschermd zijn als merk, wat het gebruik beperkt als het suggereert dat de eigenaar jouw product aanbeveelt.
Privégebruik versus openbaar gebruik
| Hoe je het gebruikt | Waar je op moet letten |
|---|---|
| Naar vrienden sturen in een chat | De meest alledaagse situatie. Chat-apps zijn hiervoor gemaakt en het risico is minimaal. De algemene regels van de app blijven gelden. |
| Plaatsen op sociale media | Platforms hebben hun eigen voorwaarden en verwijderen content als rechthebbenden klagen. Blijf binnen wat het platform toestaat. |
| Blog, website of nieuwsbrief | Publiceren is een grotere stap. Controleer de licentie, vermeld de bron als dat verplicht is en kies bij voorkeur voor GIFs die je zelf hebt gemaakt of die vrij zijn gelicenseerd. |
| Advertenties, producten, merchandise, betaalde video's | Commercieel gebruik vereist altijd toestemming of een licentie die dit toestaat. Vertrouw niet op 'fair use'. |
Fair use in begrijpelijke taal
In de Verenigde Staten is 'fair use' een juridisch verweer waarmee bepaald gebruik van auteursrechtelijk beschermd materiaal zonder toestemming is toegestaan. Rechters wegen vier factoren af, vastgelegd in artikel 107 van de Amerikaanse Copyright Act: het doel en de aard van het gebruik (bijvoorbeeld commercieel of educatief, en of het iets nieuws toevoegt); de aard van het oorspronkelijke werk; hoeveel van het werk wordt gebruikt; en het effect op de marktwaarde van het origineel. Geen enkele factor is doorslaggevend en er is geen 'veilig' aantal seconden of frames.
Wat dit betekent voor GIFs: commentaar, kritiek, parodie en onderwijs maken meer kans dan louter decoratief gebruik. Een reactie-GIF die een eigen betekenis toevoegt, maakt ook meer kans dan het kopiëren van een complete scène. Maar fair use wordt altijd per geval beoordeeld, vaak pas na een conflict. Bovendien hanteren andere landen andere regels, zoals het citaatrecht, die op sommige punten een stuk strenger zijn. Beschouw het daarom als een verweermiddel achteraf, niet als een vooraf gegeven toestemming.
Publiek domein en CC0
Een werk in het publieke domein mag vrij voor elk doel worden gebruikt, hetzij omdat het auteursrecht is verlopen, hetzij omdat er nooit rechten op hebben gerust (zoals vaak het geval is bij werken van bepaalde overheidsinstanties). CC0 is een verklaring van Creative Commons waarmee een maker zo ver als de wet toestaat afstand doet van alle rechten, zodat het werk zonder voorwaarden kan worden gebruikt. Beide zijn de makkelijkste opties, maar controleer altijd of degene die het label heeft toegekend daartoe wel bevoegd was.
Creative Commons-licenties
Creative Commons-licenties (CC) zijn standaardvoorwaarden waarmee makers aangeven wat anderen met hun werk mogen doen. De meest voorkomende bestaan uit een combinatie van deze onderdelen:
- BY (naamsvermelding). Je mag het werk gebruiken zolang je de maker vermeldt. Een goede bronvermelding noemt de titel, de maker, de bron en de licentie, inclusief links waar mogelijk.
- SA (gelijk delen). Als je het werk bewerkt, moet je de nieuwe versie onder dezelfde licentie delen.
- NC (niet-commercieel). Je mag het werk niet voor commerciële doeleinden gebruiken.
- ND (geen afgeleide werken). Je mag het werk verspreiden zoals het is, maar niet aanpassen. Een GIF bijsnijden, tekst toevoegen of de snelheid aanpassen levert een bewerkte versie op; bij ND mag je het originele bestand dus wel gebruiken, maar geen bewerkte versie publiceren.
Deze voorwaarden worden gecombineerd tot licenties zoals CC BY, CC BY-SA, CC BY-NC en CC BY-NC-ND. Lees altijd de exacte voorwaarden van de versie die de maker heeft gekozen op de website van Creative Commons.
GIFs van GIF-platforms
Veel GIFs zijn afkomstig van diensten waar mensen naar een reactie zoeken en deze direct binnen een app delen. De GIFs op die platforms zijn meestal eigendom van de makers of van de rechthebbenden van het oorspronkelijke fragment. De gebruikersvoorwaarden van de dienst bepalen hoe ze gebruikt mogen worden. Die voorwaarden zijn bedoeld voor het delen binnen het platform en aangesloten apps. Ze geven je niet automatisch het recht om een GIF te downloaden en te gebruiken in een video, product of advertentie. Wanneer een GIF uit zo'n bron in onze catalogus staat, is deze bedoeld voor persoonlijk gebruik (zoals doorsturen naar vrienden) en blijven de rechten bij de eigenaren.
Hoe de catalogus bronnen vermeldt
Onze catalogus bevat verschillende soorten GIFs, en de herkomst verschilt per bestand:
- Zelfgemaakt. GIFs die we zelf hebben gemaakt.
- Vrij gelicenseerd. Werken in het publieke domein of onder een Creative Commons-licentie. Als een licentie om naamsvermelding vraagt, toont de viewer de maker, de bron en de licentie, zodat je de juiste credits kunt geven.
- Van GIF-platforms. Materiaal dat eigendom is van de makers of rechthebbenden, bedoeld voor persoonlijk delen.
- Oudere collectie. GIFs die al jarenlang op de site staan. Van sommige hebben we niet meer informatie dan het onderwerp; behandel deze net als elke andere GIF van onbekende herkomst.
Open een GIF in de viewer om de beschikbare bron- en licentie-informatie te bekijken. Als er geen licentiegegevens staan, ga er dan van uit dat alle rechten zijn voorbehouden en gebruik de GIF alleen in privéchats. Ben je de maker of rechthebbende van een GIF op de site en wil je een naamsvermelding toevoegen of het bestand laten verwijderen? Neem dan contact met ons op via de contactpagina met een link naar de GIF en de reden. Bekijk ook onze algemene voorwaarden.
Zelf GIFs maken
De veiligste GIF is een GIF die je zelf hebt gemaakt van je eigen materiaal. Als je de video zelf hebt gefilmd of de beelden zelf hebt getekend, bezit jij de rechten. Houd wel rekening met eventuele muziek of kunst die in beeld komt, logo's van derden en herkenbare personen die geen toestemming hebben gegeven. Met onze tools kun je direct aan de slag met je eigen bestanden: bekijk Video naar GIF, de GIF maker en de handleiding voor het maken van een GIF. De tools werken volledig in je browser; je bestanden worden niet geüpload.
Een GIF bewerken verandert niets aan wie de eigenaar is. Een tekst toevoegen aan een filmfragment met Tekst toevoegen aan GIF maakt het fragment niet van jou, en het heft de voorwaarden van het origineel niet op.
Een korte checklist
- Waar komt de GIF vandaan? Weet je het niet, ga er dan van uit dat alle rechten zijn voorbehouden.
- Is er een licentie? Lees de precieze voorwaarden en let vooral op aanduidingen als NC en ND.
- Moet je de bron vermelden? Voeg dan de titel, maker, bron en licentie toe.
- Is je gebruik privé, redactioneel of commercieel? Hoe openbaarder en commerciëler het gebruik, hoe belangrijker expliciete toestemming is.
- Kun je er zelf een maken? Dat is vaak de snelste manier om nergens aan vast te zitten.